Κουμαριά - Arbutus unedo L.

Επιστημονική ονομασία Arbutus unedo L.

Οικογένεια Ericaceae

Ελληνικό όνομα Κουμαριά

Γενικά: Αείφυλλος, σκληρόφυλλος θάμνος. Είναι από τα πλέον πολύτιμα είδη, διότι αντέχει στις ακραίες κλιματεδαφικές συνθήκες της παραλιακής μεσογειακής ζώνης. Συναντάται σε φυσικά δάση ολόκληρης της μεσογειακής ζώνης της χώρας. Το μέγιστο ύψος που μπορεί να φθάσει είναι τα 10 μ. (σύνηθες ύψος 5 μ.) και η διάμετρος της κόμης τα 7 μ.

Φύλλα: Δερματώδη, λεία, σκουροπράσινη επάνω και ανοιχτοπράσινη κάτω επιφάνεια. 

Κλιματικές απαιτήσεις: Έχει την ικανότητα να κλείνει τα στομάτια, όταν κατά το θέρος η εδαφική υγρασία μειώνεται (μεταπίπτει δηλαδή σε ένα είδος θερινής αναστολής ανάπτυξης). Αντέχει στην ατμοσφαιρική ρύπανση και τους αλατοφόρους ανέμους. Αντέχει επίσης στους παγετούς, αρκεί να μη συνεχίζονται κατά τη διάρκεια της ημέρας. Είναι ισχυρά φωτόφυτο είδος και ανέχεται μερική μόνο σκίαση.

Εδαφικές απαιτήσεις: Ζει σε ελαφριά αμμώδη και μέτρια αργιλώδη εδάφη καλά αποστραγγιζόμενα, ωστόσο βρέθηκε να επιβιώνει και σε βαριά πηλώδη. Αναπτύσσεται σε όλους τους τύπους εδαφών όσο αφορά τις συνθήκες οξύτητας, υποφέρει όμως όταν οι τιμές είναι ακραίες. Στα αβαθή ξηρά εδάφη αποκτά τη μορφή φρύγανου. Όμως σε βαθιά γόνιμα, πλούσια  εδάφη σχηματίζουν μικρά δένδρα.

Άνθη – καρποί: Είναι αρωματικό φυτό και φέρει ερμαφρόδιτα άνθη, τα οποία μπορούν είτε να αυτογονιμοποιηθούν, είτε να επικονιασθούν (συνήθως με μέλισσες). Άνθη λευκά σε επάκριους κρεμαστούς βότρεις. Ανθίζει από Οκτώβριο μέχρι και Δεκέμβριο. Καρποί όμορφες στην εμφάνιση ράγες.  Η σάρκα της ράγας είναι εδώδιμη, γλυκιά, αρωματική, αλλά δύσπεπτη. Ωριμάζουν την ίδια εποχή με τα άνθη (Οκτώβριο-Δεκέμβριο). Η ομορφιά της κουμαριάς το χειμώνα είναι ακόμη μεγαλύτερη εξαιτίας της συνύπαρξης καρπών και ανθέων. 

Χρησιμότητα: Σημαντικής αξίας φυτό τόσο στην Ιατρική, όσο και στη χρήση του ξύλου, της τανίνης και των καρπών του. Πολύτιμο μελισσοκομικό φυτό. 

Αντίδραση στις πυρκαγιές: Είναι εύφλεκτο είδος. Παρουσιάζει άριστη προσαρμογή στις συχνές πυρκαγιές. Είναι ενεργητικά πυρόφυτο. Παραβλαστάνει ταχύτατα μετά από φωτιά (η παραβλάστηση αρχίζει κυριολεκτικά την επόμενη μέρα).  

Προτάσεις αναδασώσεων: Γενικά θα πρέπει η κουμαριά να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη κατά τις αναδασώσεις της παραλιακής ζώνης, ως συμπληρωματικό είδος της χαλεπίου ή της τραχείας πεύκης με τις οποίες δημιουργεί σταθερά οικοσυστήματα.  Μπορεί να χρησιμοποιηθεί και για αισθητικές αναδασώσεις, λόγω του πολύ ωραίου χρώματος των φύλλων. Η αντοχή του στο αλατοφόρο σπρέι το καθιστά πολύτιμο είδος για περιοχές με έντονους αλατοφόρους ανέμους. Είναι ωραίο είδος, με στρεβλό κόκκινο φλοιό, δερματώδη σκούρα πράσινα φύλλα, άσπρα ή ροζ υδρόμορφα άνθη. Οι καρποί επίσης είναι πολύ όμορφοι, αφού μοιάζουν με κρεμαστές φράουλες, κίτρινοι όταν είναι άγουροι και κατακόκκινοι όταν ωριμάσουν. Όταν φυτεύεται σε αβαθή και ξηρά εδάφη θα πρέπει να επιλέγονται για τη φύτευσή της οι υδρορροές. Όταν ποτίζεται η ανάπτυξή της επιταχύνεται πάρα πολύ.

Πολλαπλασιασμός: Πολλαπλασιάζεται με μοσχεύματα (ευκολότερα) και σπόρους (πολύ δυσκολότερα). 

Τα μοσχεύματα θα πρέπει να παίρνονται αργά την άνοιξη.

Οι σπόροι πρέπει κατά τη συλλογή να είναι ήδη ώριμοι (κατά τη διάρκεια του χειμώνα). Πριν τη φύτευση θα πρέπει να εμποτιστούν 5-6 ημέρες  σε ζεστό νερό. Η φύτευση πρέπει να γίνεται σε θερμοκήπιο. Τα φυτά πρέπει να προστατεύονται από τον έντονο φωτισμό. Καλύτερα αποτελέσματα υπάρχουν όταν οι σπόροι στρωματοποιούνται για 6 εβδομάδες σε συνθήκες υψηλής υγρασίας και σε χαμηλές θερμοκρασίες (1ο έως –4ο C). Τα νεαρά φυτά παρουσιάζουν ευαισθησία σε σήψεις του ριζικού συστήματος. Μετά τη φύτρωση πρέπει να μεταφυτεύονται σε ατομικά δοχεία. Η φύτευση κατά τις αναδασώσεις πρέπει να γίνει εφόσον δεν θεωρείται πιθανός κάποιος όψιμος παγετός.

Πηγή: Επιλογή Δασικών Ειδών για Αναδασώσεις σε Πυρόπληκτες Περιοχές (με εκτενή εισαγωγή στο πρόβλημα των δασικών πυρκαγιών στην Ελλάδα) - Δρ. Παύλος Κωνσταντινίδης, Εντεταλμένος ερευνητής ΙΔΕ/ΕΘΙΑΓΕ & Δρ. Στυλιανός Γκατζογιάννης, Τακτικός ερευνητής ΙΔΕ/ΕΘΙΑΓΕ - ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2001

Ίταμος

Στη Σιθωνία βρίσκεται ένα από τα γηραιότερα δένδρα της Ευρώπης ο Ίταμος, που έδωσε το όνομα και σε ολόκληρο τον ορεινό όγκο της χερσονήσου. Βρίσκεται σε ένα μικρό πλάτωμα της βουνοκορφής σε υψόμετρο περίπου 810 μ. Συγκρίνοντας την ταχύτητα αύξησης του πάχους και της σημερινής διαμέτρου υπολογίζουμε ότι η ηλικία του πρέπει να είναι μεταξύ 2000 και 2300 ετών. Είναι πιθανόν στην εποχή του Μέγα Αλέξανδρου να ήταν μικρό δενδράκι. Έχει κηρυχτεί  Διατηρητέο Μνημείο της Φύσης.

Το φυτό αυτό είναι γνωστό ως Τάξος ο ραγώδης (Taxus baccata), ήμερο έλατο, καρκαριά, δένδρο του θανάτου. Κατατάσσεται στα κωνοφόρα είδη, αποτελεί όμως μια ειδική περίπτωση αφού οι καρποί που σχηματίζει δεν είναι κώνοι. Είναι είδος σκιόφυτο και καταλαμβάνει την πρώτη θέση από άποψη αντοχής στη σκιά από όλα τα ελληνικά είδη των δασικών δέντρων.

Ο Ίταμος αναφέρεται σε πολλούς αρχαίους Ευρωπαϊκούς λαούς. Οι Κέλτες τον θεωρούσαν ότι αποτελεί το πιο ισχυρό δέντρο για προστασία ενάντια στο κακό.

Ο ελληνολάτρης γερμανός φυσιοδίφης Χέλμουτ Μπάουμαν στο έργο του «Η Ελληνική χλωρίδα στο μύθο, την τέχνη και τη λογοτεχνία» αναφέρει για τον Ίταμο: «... Ο ίταμος ήταν αφιερωμένος στις Ερινύες, τις χθόνιες θεότητες της εκδίκησης, που τιμωρούσαν τις ανθρώπινες ασέβειες με το δηλητήριο αυτού του δέντρου». Η θεά Άρτεμις χρησιμοποιούσε βέλη ποτισμένα σε δηλητήριο ίταμου. Με εντολή της μητέρας της Λητούς, σκότωσε με αυτά τα βέλη τα παιδιά της Νιόβης, η οποία καυχιόταν για την πολυτεκνία της (΄Ομηρος Ιλ. 11.24.607). Η Άρτεμις λατρευόταν, σ΄ ένα ναό, που βρισκόταν μέσα σ΄ ένα μεγάλο δάσος από ίταμους στο αρκαδικό βουνό Αρτεμίσιο.

Σύμφωνα με τον Διοσκουρίδη το φυτό που το ονομάζει «σμίλαξ» αναδίδει δηλητηριώδης ατμούς, κι όποιος κοιμηθεί η καθίσει να φάει κάτω από αυτό μπορεί και να πεθάνει. Τον περιγράφει ο Θεόφραστος ως «μίλος» στο «Περί φυτών ιστορίες». Το ξύλο του δένδρου είναι ιδιαίτερα σκληρό και χρησιμοποιείτο πολύ από τους αρχαίους Έλληνες για την κατασκευή όπλων, μουσικών οργάνων και ξύλινων αγαλμάτων. 

Είναι ιδιαίτερα τοξικό φυτό. Το ξύλο, ο φλοιός, οι τρυφεροί βλαστοί, τα σπέρματα και οι βελόνες περιέχουν μια δηλητηριώδη αλκαλοειδή ουσία, την ταξόλη, που έχει παραλυτική επίδραση στην καρδιά.  Αντίθετα το κόκκινο περίβλημα των καρπών, που είναι ζελατινώδες με πολύ γλυκιά γεύση, δεν είναι δηλητηριώδες και καταναλώνεται ολόκληρο από τα πτηνά και με αυτόν τον τρόπο διασπέρνουν τα σπέρματά του. Γι αυτό το δημώδες όνομά του είναι «δέντρο του θανάτου». Σήμερα, η ταξόλη κυκλοφορεί με την εμπορική ονομασία Paclitaxel (πακλιταξέλη)

Στο Μεσαίωνα θεωρήθηκε το «πράσινο όπλο» γιατί από το ξύλο του κατασκευάζονταν τα πιο ισχυρά και αριστοτεχνικά τόξα, δόρατα, τσεκούρια, ακόντια και άλλα πολεμικά όπλα της τότε εποχής. Συνέπεια της τεράστιας ζήτησης που για πολεμικούς σκοπούς (για την κατασκευή τόξων) είχε η ξυλεία του ίταμου σχεδόν εκλείψει από τα δάση της Κεντρικής Ευρώπης, στα μέσα του 16ου αιώνα.

Παύλος Κωνσταντινίδης

Πρόληψη των δασικών πυρκαγιών (Μέρος 2ο)

Ενημερώνεται ή παραπληροφορείται ο πολίτης σήμερα;

Οι δασικές πυρκαγιές άρχισαν να παρουσιάζονται ως σοβαρό οικολογικό πρόβλημα, από τότε που μπήκε στη ζωή μας η τηλεόραση. Μέχρι και το τέλος της δεκαετίας του 1970, απασχολούσαν μόνο τις τοπικές κοινωνίες και ποτέ δεν αποτέλεσαν εθνική είδηση. Η κατάσταση άλλαξε το καλοκαίρι του 1981, όταν η φωτιά σε μια επίδειξη απίστευτης θρασύτητας χτύπησε τα Βόρεια Προάστια, στην καρδιά της Αθήνας. 

Από τη στιγμή που η εικόνα εισέβαλε στο σπίτι μας και οι περιγραφές των γεγονότων ακολούθησαν τη δραματική υπερβολή όλων των υπολοίπων ειδήσεων, οι δασικές πυρκαγιές αποτελούν το συνηθέστερο θερινό θέμα. Όταν τα κανάλια αυξήθηκαν με την είσοδο της ιδιωτικής τηλεόρασης, οι εικόνες στάχτης και καταστροφής και οι δραματικές περιγραφές των ρεπόρτερ, τροφοδότησαν τη φαντασία μας με σενάρια συντέλειας του κόσμου. 

Το πρόβλημα έγινε πιο κοντινό, όταν πολλοί κάτοικοι των αστικών κέντρων μετακόμισαν, σε νέους οικισμούς κοντά σε δασικές εκτάσεις και οι φλόγες εκτός από τα δένδρα, έβρισκαν στο δρόμο τους όλο και περισσότερα σπίτια. Οι καμένες περιουσίες, η απελπισία των παθόντων, οι μαύροι κορμοί των δένδρων, έδωσαν, όχι άδικα, σε ένα συνηθισμένο φυσικό φαινόμενο ηλικίας χιλιάδων χρόνων, διαστάσεις εθνικής καταστροφής. 

Ολόκληρος ο κρατικός μηχανισμός, παρουσιαζότανε από τα Μ.Μ.Ε. τελείως ανεπαρκής, για να σταματήσει την υποτιθέμενη επερχόμενη ερημοποίηση της χώρας. Και έτσι άρχισε ο μύθος των εμπρηστών. Οι δασοπυροσβεστικές υπηρεσίες και γενικά η κρατική μηχανή βρέθηκε σε θέση άμυνας. Έπρεπε να δώσουν σαφείς εξηγήσεις σε έναν πανικόβλητο λαό, γιατί δεν μπορούν να ελέγξουν τις πυρκαγιές. Και αντί να εφαρμόσουν μια επιθετική πολιτική ενημέρωσης για τα πραγματικά αίτια των δασικών πυρκαγιών και για την αντικειμενική αδυναμία των ανθρώπων σε ολόκληρο τον πλανήτη να ελέγξουν αυτό το φυσικό φαινόμενο, άρχισαν να ψελλίζουν δικαιολογίες, από τις οποίες πιο πειστική και πιο αποδεκτή φάνηκε να είναι αυτή των δόλιων εμπρηστών. Η αποδοχή της εξήγησης ήταν απόλυτα δικαιολογημένη. Εκούσιοι εμπρηστές πράγματι υπήρχαν σε όλες τις εποχές. Ήταν παλιότερα οι βοσκοί και τα τελευταία χρόνια αυτοί που εκμεταλλευόμενοι την αδυναμία των νόμων, την απουσία μέχρι πριν λίγα χρόνια κτηματολογίου και την κρατική ανοχή, εμπορεύτηκαν παράνομα χιλιάδες στρέμματα καμένων εκτάσεων, που δεν τους ανήκε. 

Για δύο δεκαετίες ακόμη και οι πυρκαγιές που ξεκινούσαν από σκουπιδότοπο, καταλογίζονταν ως έργο αδίστακτων εμπρηστών. Δεν άργησε να παρουσιαστεί ένα εθνικό παραλήρημα αναθεματισμού με αποδέκτες, ολόκληρες κοινωνικές ομάδες που θεωρούνταν ύποπτες εμπρησμού. Αρκεί να είχε κάποιος την ατυχία να του δώσει το ίδιο το κράτος γη κοντά σε δάσος, για να θεωρηθεί και να στιγματισθεί ως ύποπτος εμπρησμού. Οι νόμιμοι ιδιοκτήτες κτημάτων, που παραχωρήθηκαν πριν δεκάδες χρόνια, κοντά στο Σέιχ-Σου, δέχθηκαν λεκτικές επιθέσεις και προπηλακισμούς, διότι θεωρήθηκαν όλοι ανεξαιρέτως ότι είχαν ευθύνη για την πυρκαγιά του δάσους το 1997.

Υπήρχε και εξακολουθεί ακόμη να υπάρχει τόση υπερβολή, που σύντομα ολόκληρη η κοινωνία πίστεψε, ότι για βάλεις φωτιά σε ένα δάσος, θα πρέπει να έχεις ιδιαίτερες γνώσεις και ειδικούς εμπρηστικούς μηχανισμούς υψηλής τεχνολογίας. Θα πρέπει να γνωρίζεις την τοπογραφία της περιοχής, το είδος της βλάστησης, τις καιρικές συνθήκες των επόμενων ωρών. 

Τόση πολύ πεισθήκαμε για την ύπαρξη των οργανωμένων κυκλωμάτων, που οι αντιδράσεις φθάνουν μέχρι και σε επικίνδυνες υπερβολές. Πριν μερικά χρόνια ηγούμενος μεγάλου μοναστηριού δήλωνε, ότι εάν αντιληφθεί εμπρηστή δάσους, θα τον έπνιγε με τα ίδια του τα χέρια. Φυσικά και δεν το εννοούσε, όμως δείχνει το βαθμό που η λανθασμένη πληροφόρηση πέρασε μέσα μας. Δεν είναι λίγοι αυτοί που υποστηρίζουν, ότι αξίζει η απώλεια δασοπυροσβεστών προκειμένου να διασωθούν κάποια δένδρα, αδικώντας τη γενναιότητα και τη θυσία των τελευταίων σύγχρονων ηρώων μας. Την προηγούμενη δεκαετία μερικοί υποστηρίζουν στα σοβαρά, ότι υπάρχει ευθεία σχέση μεταξύ χρονιάς εκλογών και έξαρσης των πυρκαγιών. Σε μια δημοκρατική χώρα, όπου οι βουλευτικές και οι δημοτικές, εκλογές, με αυτές για την ευρωβουλή γίνονται σχεδόν κάθε χρόνο, βρέθηκε τρόπος να γίνει ένας επικίνδυνος συσχετισμός, χωρίς κανείς να μπει στον κόπο, να δει ότι, όταν έχουμε στη χώρα μας έξαρση των πυρκαγιών, έχουν και οι υπόλοιπες μεσογειακές χώρες, αφού οι αυξομειώσεις του φαινομένου εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τα καιρικά φαινόμενα ολόκληρης της Μεσογειακής Λεκάνης.

 Μπροστά στην επικίνδυνη υπερβολή, το Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών της Θεσσαλονίκης, εξέδωσε σειρά δελτίων τύπου, που ζητούσε να επικρατήσει ψυχραιμία και ότι η έξαρση των δασικών πυρκαγιών οφείλεται στον εφησυχασμό και τη μειωμένη προσοχή όλων μας όταν χρησιμοποιούμε τη φωτιά, σε ημέρες υψηλού κινδύνου. Στα δελτία αυτά επισημάνθηκε ο διαφαινόμενος κίνδυνος δημιουργίας νέας ομάδας εμπρηστών. Η υπερβολή στις αντιδράσεις, εξωθεί αντικοινωνικά ή ψυχοπαθολογικά άτομα, να προσπαθήσουν να προκαλέσουν την κοινωνία εκεί που φαίνεται ότι πονά, δηλαδή στον εμπρησμό των δασών. Η πρόβλεψη αποδείχθηκε σωστή. Τα τελευταία χρόνια έχουν εντοπισθεί ψυχικά διαταραγμένα άτομα, να προκαλούν εκούσιους εμπρησμούς, με μόνο λόγο να προκαλέσουν την κοινή γνώμη.

Κάπως έτσι φθάσαμε στον εφησυχασμό. Από τη στιγμή που πεισθήκαμε ότι αφού δεν επιθυμούμε να προκαλέσουμε πυρκαγιά, δεν υπάρχει τρόπος να το κάνουμε. Το τσιγάρο πετιέται από το παράθυρο του αυτοκινήτου, τα χόρτα καίγονται στους κήπους, οι ψησταριές ανάβουν μέσα στα δάση ακόμη και όταν οι θερμοκρασίες είναι υψηλότερες από τους 350C και οι άνεμοι ισχυρότεροι από 7 μποφόρ. 

Στην πραγματικότητα κάναμε ένα πισωγύρισμα πολλών χρόνων. Οι παλιότερες γενιές, μεγαλωμένες κοντά σε δάση ήξεραν την ευφλεκτικότητά τους και πρόσεχαν τη χρήση της φωτιάς κατά τους θερινούς μήνες. 

  Έτσι επαναλαμβάνουμε ότι η έλλειψη σωστής πληροφόρησης, οδήγησε στο κύμα των μεγάλων πυρκαγιών των τελευταίων χρόνων.

Πρόληψη, καταστολή, μεταπυρική διαχείριση - 1

 

Από σήμερα ξεκινάμε από τις σελίδες του Οικολογία-Δασολογία μια σειρά άρθρων που έχουν σχέση με όλο το θέμα των δασικών πυρκαγιών «πρόληψη, καταστολή, μεταπυρική διαχείριση». Επιθυμία μας είναι τα άρθρα αυτά να αποτελέσουν το έναυσμα συζήτησης, να λυθούν απορίες, να κατατεθούν προτάσεις και ιδέες και γενικά να καταλήξουμε σε συμπεράσματα στο τι γίνεται σωστά και τι λάθος για να προτείνουμε διορθώσεις. 

1ο μέρος πρόληψη. Η αναγκαιότητα δημιουργίας ενιαίας κεντρικής πολιτικής στην πρόληψη των δασικών πυρκαγιών

Επικρατούσα κατάσταση στο σχεδιασμό πρόληψης των δασικών πυρκαγιών.

Στη χώρα μας το πρόβλημα της πρόληψης των δασικών πυρκαγιών εδώ και δεκαετίες στηρίζεται στη φιλοσοφία, κυρίως της μείωσης της καύσιμης ύλης και τη δημιουργία περισσότερων εμποδίων στη φωτιά, όταν αυτή εκδηλωθεί, στην οργάνωση εκ των προτέρων των μέσων και των δυνάμεων καταστολής και στη μείωση του χρόνου επισήμανσης και πρώτης προσβολής. Παρόλη την καλή διάθεση και την τεράστια προσπάθεια των εμπλεκομένων υπηρεσιών γνωρίζουμε όλοι ότι τα αποτελέσματα όχι μόνο δεν είναι ικανοποιητικά, αλλά πολλές φορές γίνονται τραγικά. Στα δάση μας ξανασυγκεντρώνονται κάθε χρόνο τεράστιες ποσότητες καύσιμης ύλης (ξύλα, βελόνες, ρητίνες, αιθέρια έλαια κ.λ.π.), που θα πρέπει να μας κάνει ακόμη περισσότερο ανήσυχους. Όσο πλήρεις και να είναι οι σχεδιασμοί και οι προγραμματισμοί θα υπάρχουν πάντα αρκετές ημέρες του χρόνου, που οι καιρικές συνθήκες θα είναι τέτοιες, ώστε ούτε και οι πλέον προηγμένες τεχνολογικά δασοπυροσβεστικές υπηρεσίες να μπορούν να τις ελέγξουν (συμβαίνει στην μεσογειακή κλιματική ζώνη της Αμερικής, της Αυστραλίας κ.λ.π.). Από τη στιγμή που θα ξεσπάσει η φωτιά ο έλεγχός της, εξαρτάται από δεκάδες παράγοντες που θα επηρεάσουν την εξέλιξή της (χρόνος εντοπισμού, χρόνος πρώτης προσβολής, προσβασιμότητα, ανάγλυφο, διαθέσιμο νερό, είδος καύσιμης ύλης, διαθέσιμο προσωπικό κ.λ.π.).

Στη χώρα μας όσοι ασχολήθηκαν μέχρι τώρα με την πρόληψη των δασικών πυρκαγιών, δέχθηκαν a priori ότι τις φωτιές τις προκαλούν εκούσιοι εμπρηστές και επομένως αφού είναι μη ελεγχόμενοι, κάθε προσπάθεια μείωσης των επεισοδίων θεωρείται αναποτελεσματική. Έτσι ο όρος πρόληψη περιορίσθηκε σε αποσπασματικές ενέργειες κυρίως των περιφερειακών Δασικών Υπηρεσιών και αφορούν διαχειριστικά μέτρα, όπως απομάκρυνση του υπορόφου, αραιώσεις, εμπλουτισμό των δασών με δύσφλεκτα είδη ή γίνονται διάφορες κατασκευές, όπως διάνοιξη αντιπυρικών ζωνών, βελτίωση των δρόμων προσπέλασης, δημιουργία ομβροδεξαμενών, πυροφυλακίων κ.λ.π. Στα σχέδια πρόληψης των δασικών πυρκαγιών ο άνθρωπος ως ακούσιος εμπρηστής δεν συμπεριλήφθηκε σχεδόν ποτέ. Αν συνέβαινε αυτό σήμερα θα υπήρχαν μαθήματα στα σχολεία, σεμινάρια για ενήλικους, διαλέξεις και κατάλληλη ενημέρωση των πολιτών όλων των ηλικιών για την αποφυγή πρόκλησης πυρκαγιάς από αμέλεια.

Ακόμη όμως και σε αυτά τα αποσπασματικά μέτρα, ο βαθμός ενεργειών προς αυτή την κατεύθυνση και η αποτελεσματικότητά τους, είναι απόλυτα συνδεδεμένος με την ικανότητα, το μεράκι, τις γνώσεις, τα μέσα και τις πιστώσεις που διαθέτουν οι επιφορτισμένοι υπάλληλοι των διαφόρων περιφερειακών δασαρχείων. Τα πάντα εξαρτώνται από την απόδοση μιας Υπηρεσίας που ενώ πραγματοποίησε θαύματα, διατηρώντας σε μεγάλο βαθμό τα δάση, κατά τη διάρκεια δύο παγκοσμίων πολέμων, εμφυλίων σπαραγμών και της σύγχρονη επέλασης των καταπατητών, εν τούτοις απαξιώθηκε από το κράτος και τους πολίτες του, θεωρήθηκε υπαίτιο για την ανθρώπινη αδυναμία ελέγχου των φυσικών φαινόμενων, δεν προστατεύθηκε από τα Πανεπιστημιακά και τα Ερευνητικά Ιδρύματα και τελικά οδηγήθηκε στο σημερινό μαρασμό και την κούραση που προκαλεί η απογοήτευση, της μη αναγνώρισης και της άδικης συμπεριφοράς.

Ένα άλλο πρόβλημα στους σχεδιασμούς πρόληψης είναι η ουσιαστική απώλεια συσσωρευμένης εμπειρίας. Το χρονικό κενό που δημιούργησε η καθυστέρηση κάλυψης με αναγκαίο προσωπικό των δασαρχείων, προκάλεσε ένα μεγάλο χάσμα μεταλαμπάδευσης γνώσης και εμπειρίας από τους παλιότερους προς τους νεώτερους. Έτσι τον όποιο σχεδιασμό της πρόληψης των δασικών πυρκαγιών καλούνται να υλοποιήσουν από τη μια οι έμπειροι, αλλά ουσιαστικά αποστρατευμένοι δασολόγοι που υποχρεώθηκαν να αναλώσουν την καριέρα τους όχι στη διαχείριση, αλλά στην αστυνόμευση των δασών και από την άλλη οι άπειροι νέοι συνάδελφοι, που πρόκειται να προσληφθούν σύντομα, οι οποίοι μπορεί να έχουν μεράκι, αλλά θα στερούνται της εμπειρίας.

Το χειρότερο όλων είναι ότι ακόμη και έτσι οι σχεδιασμοί γίνονται κάτω από τρομακτικές πιέσεις της κοινής γνώμης, η οποία ενημερώνεται για τα θέματα των δασικών πυρκαγιών, όχι από το επίσημο κράτος, και τους λειτουργούς του, αλλά από τα διάφορα ΜΜΕ. Είναι εύκολο να διαπιστώσει κάποιος ότι σε μια πυρόπληκτη χώρα όπως η δική μας δεν υπάρχει σχεδιασμός επιστημονικής ενημέρωσης των πολιτών σε θέματα πρόληψης, καταστολής των δασικών πυρκαγιών, ούτε και ενημέρωση για τις ανάγκες της μεταπυρικής διαχείρισης των καμένων δασικών εκτάσεων. Η μεταφορά γνώσης γίνεται από αδαείς καλλιτέχνες, πολιτικούς, νομικούς, ιερείς και διάφορους αργόσχολους που μας ταλαιπωρούν μόνιμα και επί παντός επιστητού από τα παράθυρα των καναλιών. Η παραπληροφόρηση οδήγησε στην επικρατούσα αντίληψη ότι πίσω από κάθε φωτιά βρίσκεται και ένας κακόβουλος εμπρηστής. Οι πυρκαγιές της Αττικής οφείλονται σε καταπατητές, οι φωτιές των αιγαιοπελαγίτικων νησιών σε πράκτορες άλλων χωρών που επιβουλεύονται τον τουρισμό μας, οι πυρκαγιές των παραλιακών δασών μας σε αποσταθεροποιητές της πολιτικής μας ζωής κ.λ.π. Και η ιδέα αυτή πέρασε σήμερα σε ολόκληρη την ελληνική κοινωνία, βολεύοντας το Δήμαρχο διότι απαλλάσσεται η χωματερή του, τις δασοπυροσβεστικές υπηρεσίες για την φαινομενικά χαμηλή απόδοσή τους, τις κυβερνήσεις για τις μειωμένες πιστώσεις κ.ο.κ.

Κανείς δεν μπορεί να ισχυρισθεί, ότι δεν υπάρχουν εκούσιοι εμπρηστές. Όμως η διαρκής επίκληση τους δημιούργησε μεγάλα προβλήματα και συνετέλεσε στην κατακόρυφη αύξηση των δασικών πυρκαγιών από αμέλεια. Σήμερα και ο τελευταίος πολίτης είναι πεπεισμένος ότι εφόσον ο ίδιος δεν έχει πρόθεση να κάψει το δάσος, δεν έχει και τον τρόπο να το κάνει. Όλοι μας πιστεύουμε ότι για να προκαλέσεις πυρκαγιά, πρέπει να είσαι επαγγελματίας εμπρηστής. Πρέπει να γνωρίζεις το είδος της καύσιμης ύλης και την τοπογραφία, να έχεις την πρόγνωση του καιρού και να διαθέτεις υπερσύγχρονους εμπρηστικούς μηχανισμούς. Έτσι σήμερα μετατραπήκαμε στην εφησυχάζουσα κοινωνία που δεν προσέχει, ούτε που πετά το αναμμένο τσιγάρο. Μπορεί κάποιος να καίει τα χόρτα στην αυλή του σπιτιού του, σε ημέρες υψηλού κινδύνου, χωρίς κανείς να του κάνει παρατήρηση, αλλά να θεωρηθεί και να κατηγορηθεί ως ύποπτος εμπρησμού επειδή κάποτε η πολιτεία του έδωσε τίτλους κυριότητας σε εκτάσεις που σήμερα αποτελούν τμήματα περιαστικών δασών.

Πρόληψη του ξεκινήματος της φωτιάς.

Στην πραγματικότητα τα διαχειριστικά μέτρα και οι διάφορες κατασκευές από μόνα τους δεν αποτελούν πρόληψη, αλλά απλά μειώνουν την ταχύτητα επέκτασης της φωτιά, μετά το άναμμα της. Εάν αυτά τα μέτρα αποτελούσαν πρόληψη, τότε τα πολύ καλά προστατευμένα επώνυμα περιαστικά δάση δεν θα έπρεπε να καίγονται, τουλάχιστον τόσο συχνά.

Σήμερα σε πολλές πυρόπληκτες χώρες το βάρος των σχεδιασμών της πρόληψης των δασικών πυρκαγιών εστιάζεται κυρίως στην προσπάθεια να μην ανάψει το σπίρτο και δίνουν μεγάλη έμφαση της προσπάθειας πρόληψης προς αυτή την κατεύθυνση. Το άναμμα του σπίρτου γίνεται από τον άνθρωπο και στόχος της προσπάθειάς τους είναι η ενημέρωση των πολιτών σε θέματα που έχουν σχέση με τους ακούσιους εμπρησμούς.

Είναι αλήθεια ότι και στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια έγιναν ορισμένες προσπάθειες από διάφορες υπηρεσίες για ενημέρωση των πολιτών σε θέματα πρόληψης δασικών πυρκαγιών. Όμως η αποσπασματική ενημέρωση των διαφόρων υπουργείων τις περισσότερες φορές έφερε μόνο σύγχυση και μερικές φορές και εκνευρισμό. Για παράδειγμα όταν το 2000 η Ελλάδα καίγονταν από άκρη σε άκρη στα κανάλια της τηλεόρασης έπαιζαν σποτάκια που ενημέρωναν απελπισμένους πολίτες που έχασαν τις περιουσίες τους στις φλόγες, πόσους υπολογιστές ή πόσα οχήματα διαθέτει η Πυροσβεστική Υπηρεσία και πόσο καλά εκπαιδεύεται το προσωπικό της. Στη συνέχεια βγήκαν σποτάκια που παρότρυναν τον κόσμο να αγαπήσει τα δάση, γιατί έτσι αυτά θα σωθούν, λες και υπάρχουν άνθρωποι που να μισούν τα δάση. Κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί ότι αυτές οι προσπάθειες έγιναν με αγαθή πρόθεση, όμως δυστυχώς απουσίαζε η απαραίτητη γνώση και η ευαισθησία. Μερικές από αυτές ήταν μειωτικές για την αντίληψη των πολιτών και αδικούσαν την Πυροσβεστική Υπηρεσία, η οποία την ίδια περίοδο έκανε τιτάνιο αγώνα σε μια άνιση μάχη με τις φλόγες σε ολόκληρη επικράτεια.

(Συνεχίζεται).

Παύλος Κωνσταντινίδης 

Προστασία του Πλατωνιού στη Ρόδο μετά την πυρκαγιά

Στο Εργαστήριο Άγριας Πανίδας του Τμήματος Δασολογίας & Φυσικού Περιβάλλοντος του Α.Π.Θ. εκπονείται διδακτορική διατριβή για την οικολογία και διαχείριση του Πλατωνιού (Dama dama) στο νησί της Ρόδου από το 2018. Στην εν λόγω διατριβή εκτός από την εκτίμηση της αφθονίας και της κατανομής του (η οποία έχει ολοκληρωθεί τον περασμένο χρόνο [1, 2]) περιλαμβάνεται και η μελέτη των τροφικών συνηθειών του Πλατωνιού. Είναι η πρώτη έρευνα που στοχεύει στη μελέτη των τροφικών συνηθειών του είδους και στις πιθανές επιπτώσεις που μπορεί να έχει στις ανθρώπινες δραστηριότητες (π.χ. σε γεωργικές καλλιέργειες). Μια βασική επισήμανση είναι ότι στη Ρόδο απαντάται μόνο το Πλατώνι κι όχι το Ελάφι (Cervus elaphus), όπως λανθασμένα αναφέρεται. Η λανθασμένη αναγνώριση του είδους μπορεί να οδηγήσει στην υιοθέτηση διαφορετικών μέτρων διαχείρισης που δύνανται να αποκλίνουν από τη βιολογία του Πλατωνιού.

Σύμφωνα με τα πρώτα δεδομένα που έχουν συλλεχθεί από το πεδίο τα τελευταία 4 έτη, γνωρίζουμε ότι το Πλατώνι είναι καιροσκοπικό, φυτοφάγο είδος και κατεξοχήν «βοσκητής» (grazer), δηλαδή τρέφεται κυρίως με πόες, αγροστώδη, φύλλα, άνθη κτλ που προσλαμβάνει από το έδαφος. Ωστόσο, σε κρίσιμες περιόδους έλλειψης κατάλληλης τροφής ή σε συνθήκες έντονου ανταγωνισμού με οικόσιτα κτηνοτροφικά ζώα (πχ πρόβατα ή αίγες) είναι ικανό το Πλατώνι να γίνει «βλαστοφάγο» (browser), δηλαδή να τρέφεται με βλαστούς θάμνων ή χαμηλών δέντρων, με καρπούς, βελανίδια ή ακόμη σπανίως και με φλοιούς δέντρων [3]. Οι ημερήσιες απαιτήσεις ενός ατόμου κυμαίνονται περίπου σε 0,5-1,0 kg ξηρά τροφή.

Είναι είδος σχετικά απαιτητικό σε νερό, ιδιαίτερα την κρίσιμη περίοδο του θηλασμού, αλλά και την ξηροθερμική περίοδο του καλοκαιριού στη Ρόδο (από Ιούνιο έως Σεπτέμβριο).

Το Πλατώνι είναι είδος που συναντάται στον οικότονο δάσους-ανοιχτών περιοχών (θαμνοτόπων, ποολίβαδων, γεωργικών καλλιεργειών). Δηλαδή, βρίσκει καταφύγιο και προστασία στα όρια του δάσους και τρέφεται στις γειτονικές εκτάσεις με χαμηλή βλάστηση.

Στην πυρόπληκτη περιοχή, συνυπάρχει μεγάλος αριθμός από κτηνοτροφικά ζώα (πρόβατα και αίγες) και σχετικά μέτριες προς χαμηλές πυκνότητες Πλατωνιού [2].

Τέλος, τα Πλατώνια αντιλαμβάνονται τη φωτιά και συνήθως απομακρύνονται πριν τη έλευσή της. Μπορεί όμως να εγκλωβιστούν σε θέσεις που είναι δύσκολη η διαφυγή τους και έτσι να πεθάνουν είτε από ασφυξία ή από την υψηλή θερμότητα.

Η επόμενη χρονική περίοδος είναι αρκετά κρίσιμη για τα Πλατώνια, επειδή αρχίζουν να συγκροτούνται χαρέμια και εισέρχονται στην νέα αναπαραγωγική περίοδο. Σ’ αυτό το πλαίσιο, προκειμένου να συμβάλουμε στην αποτελεσματική προστασία του είδους και στην αποφυγή λανθασμένων πρακτικών που μπορεί να έχουν τα αντίθετα αποτελέσματα από τα επιθυμητά, επιγραμματικά θα πρέπει να εφαρμόζονται από όσους επιθυμούν να βοηθήσουν τα παρακάτω:

1. το Πλατώνι τρέφεται και με κτηνοτροφικά φυτά, όπως το τριφύλλι, μηδική, σανό βρώμης ή κριθαριού

2. μόνο στις πυρόπληκτες εκτάσεις, η τροφή πρέπει να συνδυάζεται με την παροχή νερού και κάλυψης

3. η πρόσθετη τροφή και το νερό πρέπει να παρέχονται στις άκαυτες νησίδες βλάστησης ή στα όρια της καμένης-άκαυτης ζώνης

4. η πρόσθετη τροφή και το νερό, θα πρέπει να παρέχονται σε τακτά χρονικά διαστήματα (ανά 10-15 ημέρες) για το επόμενο 2μηνο (μέχρι τα πρωτοβρόχια) και όχι εφάπαξ.

5. η τροφή θα πρέπει να διανέμεται όσο το δυνατό σε διαφορετικές θέσεις και μακριά από δρόμους ή οικισμούς ή γεωργικές εκτάσεις

6. οι θέσεις παροχής τροφής θα πρέπει να έχουν απόσταση μεγαλύτερη από 400-500 m μεταξύ τους

7. η παρεχόμενη ποσότητα τροφής δεν πρέπει να ξεπερνά τα 40-50 kg ανά θέση.

Πρέπει να αποφεύγεται η παροχή τροφής, όπως τα καρπούζια, καρότα, φρούτα, μποστανικά, λαχανικά και καρποί. Το Πλατώνι όπως και άλλα φυτοφάγα είδη μπορεί να εθιστεί σ’ αυτήν την τροφή, να τα συμπεριλάβει στο διαιτολόγιο του και στη συνέχεια να προκαλεί ζημιές στις γεωργικές καλλιέργειες. Επίσης, η παροχή μεγάλων ποσοτήτων τροφής θα προκαλέσει συνωστισμό και θα προσελκύσει τα κτηνοτροφικά ζώα, τα οποία μπορεί να μεταδώσουν ασθένειες στα Πλατώνια ή και αντίστροφα. Όποιος προτίθεται να βοηθήσει στην παροχή τροφής ή νερού για το Πλατώνι, θα πρέπει να έρχεται σε συνεννόηση με τη Δασική Υπηρεσία της Ρόδου, η οποία είναι η καθ’ ύλην αρμόδια υπηρεσία για την προστασία της άγριας πανίδας.

Δημήτριος Μπακαλούδης

Καθηγητής Οικολογίας και Διαχείρισης Άγριας Πανίδας, Α.Π.Θ.

Πηγές

1. Μπακαλούδης, Δ.Ε., Ε. Κοτσώνας, Κ. Παπαστεργίου, Γ. Παπαϊωάννου & Σ. Σαξώνη (2023) Εκτίμηση αφθονίας του Πλατωνιού (Dama dama) με διαφορετικές μεθόδους ανά τύπο ενδιαιτήματος και συνολικά για το νησί της Ρόδου. Παραδοτέο 1 για το έργο «Εκτίμηση των πληθυσμιακών δεδομένων του Πλατωνιού (Dama dama) στο νησί της Ρόδου. Τμήμα Δασολογίας & Φυσικού Περιβάλλοντος, Α.Π.Θ. – ΟΦΥΠΕΚΑ, 61 σελ.

2. Μπακαλούδης, Δ.Ε., Ε. Κοτσώνας, Κ. Παπαστεργίου, Σ. Σαξώνη &. Γ. Παπαϊωάννου (2023) Κατανομή του Πλατωνιού (Dama dama) στο νησί της Ρόδου. Παραδοτέο 2 για το έργο «Εκτίμηση των πληθυσμιακών δεδομένων του Πλατωνιού (Dama dama) στο νησί της Ρόδου». Τμήμα Δασολογίας & Φυσ. Περιβάλλοντος Α.Π.Θ. - ΟΦΥΠΕΚΑ, Θεσσαλονίκη, Ελλάδα, 41 σελ.

3. Μπακαλούδης, Δ.Ε. (2008) Βιολογία Άγριας Πανίδας. Εκδόσεις Γιαχούδη. Θεσσαλονίκη, 412 σελ.

https://www.facebook.com/groups/forest.service/permalink/6542464715796887/

Αγριοβότανο Ευβοίας - 70 μέρες μετά την φωτιά

 

Φυσική αναγέννηση πεύκης στο Αγριοβότανο Ευβοίας - 70 μέρες μετά την φωτιά

Photo: Xaris Kristallogiannis

Αναγέννηση πλατανόδασους

 

13-08-2021 η πρώτη φωτογραφία και 13-10-2021 η δεύτερη.

Η αναγέννηση του πλατανόδασους είναι εμφανής δυο μήνες μετά τη φωτιά στην Αττική.

Πηγή